Phân loại chứng khoán HTM vs AFS

8 min read

Key takeaway

Phân loại chứng khoán vào nhóm HTM (nắm giữ đến đáo hạn) cho phép ngân hàng không ghi nhận ngay lỗ thị trường, tạo ra khoản lỗ tiềm ẩn lớn trên bảng cân đối không hiển thị rõ ràng - nhà đầu tư am hiểu vẫn có thể đọc được rủi ro qua các chỉ tiêu bổ sung, nhưng lỗ kinh tế vẫn tồn tại dù không thấy trên sổ sách.

WHAT

Theo chuẩn mực kế toán quốc tế, ngân hàng và công ty chứng khoán phân loại danh mục chứng khoán thành: AFS (available-for-sale - sẵn sàng để bán) phải mark-to-market, lỗ và lãi ghi ngay vào vốn chủ; HTM (held-to-maturity - nắm giữ đến đáo hạn) không cần mark-to-market, chỉ ghi lỗ khi thực sự bán hoặc có dấu hiệu suy giảm vĩnh viễn. FVTPL (fair value through profit or loss) là nhóm thứ ba ghi nhận lỗ lãi trực tiếp vào kết quả kinh doanh mỗi kỳ. Phân loại HTM che giấu lỗ thị trường nhưng đồng thời trói buộc thanh khoản của tổ chức.

WHY/HOW

Ngân hàng có động cơ dịch chuyển danh mục sang HTM khi lãi suất tăng (giá trái phiếu giảm) để tránh ghi lỗ vào vốn chủ sở hữu. Tuy nhiên lỗ kinh tế vẫn tồn tại và thanh khoản bị khóa - không thể linh hoạt xoay danh mục khi cần tiền mặt.

(1) Rủi ro thanh khoản tiềm ẩn: nếu cần bán tài sản HTM, lỗ sẽ hiện ra toàn bộ cùng lúc. Đây là cơ chế đằng sau vụ Silicon Valley Bank và Credit Suisse: ôm trái phiếu và MBS dài hạn phân loại HTM để giấu lỗ; khi cần thanh lý lỗ phơi bày khiến thị trường mất tin tưởng và ngân hàng không huy động được vốn mới.

(2) Tác động lên đọc báo cáo tài chính: với ngân hàng Việt Nam, trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ không có thị trường niêm yết nên không thể mark-to-market - rủi ro thực chỉ phát sinh khi doanh nghiệp phát hành mất khả năng trả nợ; khi lãi suất tăng, giá trị kinh tế của trái phiếu giảm nhưng không phản ánh vào kết quả kinh doanh theo chuẩn kế toán Việt Nam hiện hành. Chuẩn mực Việt Nam chưa chặt chẽ như IAS/IFRS nên phân loại linh hoạt hơn và rủi ro tiềm ẩn khó nhận diện hơn.

(3) Thực hành đọc báo cáo: cùng quy mô danh mục tự doanh, công ty chứng khoán phân loại AFS sẽ báo lãi cao hơn trong giai đoạn thị trường giảm so với công ty phân loại FVTPL - cần đọc kỹ thuyết minh để hiểu thực chất danh mục. Nhà đầu tư am hiểu vẫn đọc được rủi ro qua các chỉ tiêu bổ sung như tỷ lệ tài sản dài hạn, cơ cấu AFS-HTM-FVTPL và quy mô dịch chuyển giữa các nhóm.

Notes

  • 2025-08

    • SHS Q3/2025: khoản đầu tư TCD phân loại AFS - lỗ chưa thực hiện nằm ngoài KQKD, không ảnh hưởng EPS; SHS tiếp tục duy trì thói quen dùng AFS để bảo vệ lợi nhuận báo cáo
    • VND Q2/2025: HTM tăng từ 500 tỷ lên 9.900 tỷ, FVTPL giảm tương ứng - dấu hiệu chuyển tài sản có vấn đề ra khỏi vùng đánh giá lại; VND tập trung trái phiếu và chứng chỉ tiền gửi (treasury focus), khác VIX tập trung cổ phiếu.
    • Credit Suisse và các ngân hàng Mỹ 2023 dùng kỹ thuật chuyển trái phiếu từ FVTPL sang AFS/HTM tránh ghi lỗ - tiền lệ quốc tế cho bài học này.

  • 2024-02

    • Q4/2023: ngân hàng TMCP tư nhân ghi nhận lợi nhuận từ bán chứng khoán đầu tư cao bất thường - hiếm thấy trong lịch sử dữ liệu
    • Lãi suất giảm mạnh H2/2023 làm trái phiếu tăng giá - ngân hàng ăn chênh lệch
    • Tổng giá trị chứng khoán đầu tư trên bảng cân đối giảm - xác nhận đã bán ra

  • 2023-10

    • Theo FDIC: toàn hệ thống ngân hàng Mỹ lỗ tiềm ẩn vượt 600 tỷ USD (HTM + AFS) do mua trái phiếu lúc lãi suất thấp
    • Phân biệt hai loại: HTM (held to maturity - giữ tới đáo hạn, không đánh giá lại theo thị trường) và AFS (available for sale - sẵn sàng bán, phải mark-to-market)
    • Các công ty bảo hiểm lớn (Prudential, AIG, Allianz) cũng bị ảnh hưởng do nắm giữ TPCP kỳ hạn dài

  • 2023-09

    • BCKQKD CTCK 2 tầng: phần trên (Lãi/Lỗ) mới tính vào EPS; phần dưới (Thu nhập toàn diện khác) từ AFS/HTM không ảnh hưởng EPS - nhà đầu tư chủ yếu nhìn phần trên
    • Chiến lược che lỗ: khi thị trường xuống, CTCK có thể đẩy tài sản cổ phiếu từ FVTPL sang AFS để lỗ không vào KQKD - SHS H1/2022: AFS lỗ hơn 570 tỷ (không vào KQKD) trong khi FVTPL ghi lãi 32 tỷ; SHS Q3/2025 tương tự với TCD 31 tỷ
    • CTCK nắm cổ phần công ty chưa niêm yết: phần Thu nhập toàn diện khác thường bằng 0 vì không có cơ sở định giá lại

  • 2023-05

    • JPMorgan (ngân hàng thâu tóm) có tỷ lệ tài sản dài hạn thấp hơn nhiều so với SVB/First Republic - lý do JPMorgan đứng vững
    • Hệ thống ngân hàng Mỹ: 620 tỷ USD lỗ chưa ghi nhận (2022), chủ yếu do dịch chuyển AFS sang HTM
    • Việt Nam: nhiều ngân hàng báo lãi Q1/2023 nhưng danh mục trái phiếu doanh nghiệp có thể lỗ chưa ghi (Nghị định 08 cho phép giãn hoãn)

  • 2023-03

    • SVB: ~80 tỷ USD danh mục HTM (nắm giữ đến đáo hạn) không bị mark-to-market trên báo cáo → vốn cấp 1 trên sổ sách vẫn 15%
    • Tuy nhiên lỗ kỳ vọng (expected loss, IFRS 9) vẫn ăn mòn vốn thực; thị trường nhìn thấu qua báo cáo → mất tin tưởng → ngân hàng không huy động được vốn mới
    • Bài học: phân loại HTM che giấu lỗ kế toán nhưng không che giấu được rủi ro kinh tế trước mắt nhà đầu tư am hiểu

  • 2022-10

    • Techcombank AFS: trái phiếu DN 43.500 tỷ (giảm từ 62.000 tỷ đầu năm); trái phiếu CP 29.300 tỷ; trái phiếu NH khác 30.000 tỷ
    • VPBank AFS: trái phiếu DN 22.300 tỷ (tăng từ 18.000 tỷ); trái phiếu CP 24.800 tỷ; trái phiếu NH khác 28.000 tỷ
    • Kết luận: khi lãi suất tăng, giá trị kinh tế của trái phiếu giảm nhưng không phản ánh vào KQKD ngân hàng theo chuẩn kế toán Việt Nam hiện hành - tin đồn “ngân hàng sẽ lỗ do trái phiếu” là không chính xác về mặt kế toán
    • Trái phiếu riêng lẻ DN VN không có thị trường niêm yết → không thể mark-to-market → rủi ro thực chỉ phát sinh khi DN phát hành mất khả năng trả nợ → ngân hàng mới phải trích lập dự phòng

  • 2022-07

    • SHS H1/2022: phân loại một phần đáng kể cổ phiếu lớn (TCB, VPB…) vào AFS thay vì FVTPL - lỗ ~570 tỷ không ghi vào KQKD; cùng mã TCB được phân loại vào cả FVTPL (đợt mua trước) và AFS (đợt mua sau)
    • SSI H1/2022: AFS gần như không có cổ phiếu niêm yết - toàn cổ phiếu chưa niêm yết nên không có cơ sở mark-to-market; OCI = 0
    • VND H1/2022: không dùng AFS cho cổ phiếu tự doanh; HTM là trái phiếu và chứng chỉ tiền gửi - lãi suất cố định
    • Bài học: cùng quy mô danh mục tự doanh, CTCK phân loại AFS sẽ báo lãi cao hơn trong giai đoạn thị trường giảm so với CTCK phân loại FVTPL - cần đọc kỹ thuyết minh

  • 2021-02

    • VND 2020: tiền gửi có kỳ hạn trong HTM và AFS gần 4.800 tỷ - chiếm tỷ trọng tài sản lớn nhất
    • SSI 2020: HTM giảm còn một nửa, phần lớn chuyển vào cho vay margin

  • SVB nhận tiền gửi từ startup, đầu tư trái phiếu chính phủ/doanh nghiệp và MBS kỳ hạn dài - phân loại HTM để che lỗ; khi Fed tăng lãi suất mạnh từ Q1/2022, lỗ tiềm ẩn phơi bày và SVB sụp đổ.

Backlinks