Tâm lý đám đông

8 min read

Key takeaway

Tâm lý đám đông là thiên kiến hành vi mạnh nhất trên thị trường chứng khoán (chiếm 34% sai lệch quyết định đầu tư theo CFA) - nó dẫn dắt đà tăng trong bull market nhờ vòng phản hồi dương nhưng khuếch đại cả đà giảm khi thị trường đảo chiều, tạo chu kỳ mua đỉnh bán đáy mà nhà đầu tư cá nhân khó thoát nếu không có kế hoạch độc lập từ trước.

WHAT

Tâm lý đám đông (herding behavior) trong chứng khoán là hiện tượng nhà đầu tư cá nhân ra quyết định dựa trên hành vi của số đông thay vì phân tích độc lập. Biểu hiện: mở tài khoản và mua ồ ạt khi thị trường tăng nóng vì sợ bỏ lỡ (FOMO), sử dụng margin cao điểm, hoảng loạn bán ra khi giảm (panic selling), và rút lui hoàn toàn khi thị trường không có xu hướng rõ. Theo dữ liệu CFA, tâm lý bầy đàn chiếm 34% sai lệch quyết định đầu tư - cao nhất trong các thiên kiến nhận thức, hơn cả thiên kiến xác nhận (20%).

WHY/HOW

Hai cơ chế tâm lý gốc lý giải hành vi bầy đàn: (1) niềm tin phi lý trí rằng số đông không thể sai - khi mọi người hành động ngược chiều, ta tự hỏi “làm sao có nhiều người sai đến vậy?” và quy thuận theo đám đông; (2) bản năng tập thể có nguồn gốc tiến hóa 25 triệu năm - con người sợ bị bỏ lại một mình; sai cùng đám đông thì ít bị chỉ trích hơn sai một mình. Thí nghiệm Asch (1950s) minh họa rõ: 4/5 người bố trí đưa đáp án sai đủ khiến người thật đổi câu trả lời theo đám đông dù ban đầu đúng. Trên thị trường chứng khoán, cơ chế này tạo vòng phản hồi kép: trong bull market, lợi nhuận dễ kiếm thu hút đám đông - chính đám đông tạo thanh khoản và đẩy giá lên, thu hút thêm đám đông; khi thị trường đảo chiều, margin call buộc bán kích hoạt thêm bán, vòng xoáy đi nhanh hơn. Sau cú giảm sâu, nhà đầu tư cá nhân thường không quay lại ngay - sợ hãi kéo dài hàng quý đến hàng năm, làm thị trường mất động lực phục hồi. Truyền thông và môi giới tạo liên tục các câu chuyện (narratives) để thu hút đám đông; trên thị trường Việt Nam với đa số là cá nhân, ảnh hưởng bầy đàn lớn hơn rõ rệt so với các thị trường phát triển. Phòng tránh: xây dựng quan điểm độc lập dựa trên số liệu trước khi tiếp xúc với consensus của thị trường và có kế hoạch rõ ràng từ trước.

Notes

  • 2023-08

    • Ví dụ minh họa diễn biến tâm lý đám đông theo 4 pha chu kỳ: pha hưng phấn (khoe lãi, rủ nhau dùng margin để ‘tự do tài chính’), pha phủ nhận (tự trấn an ‘bọn chốt lời sẽ hối hận’, viện cớ cơ bản P/E để không bán), pha hoảng loạn (cắt lỗ vì sợ margin bào mòn, nghi ngờ bản thân không hợp thị trường), pha hy vọng (tin tưởng hồi phục, quay lại hold dài hạn) - cho thấy cảm xúc đám đông chi phối quyết định mua/bán hơn là phân tích lý tính.

  • 2023-05

    • Giai đoạn 2020-2021: đám đông nhà đầu tư cá nhân dẫn dắt thị trường, ai cũng tự ví như Warren Buffett
    • 05/2023: mọi người “ít quan tâm hơn” khi VNIndex đi ngang, là dấu hiệu thiếu động lực đẩy thị trường

  • 2023-02

    • Tâm lý đám đông mua bán theo thị trường là nguyên nhân chính khiến giá cổ phiếu công ty tốt rơi xuống thấp hơn giá trị thực - đây là cơ sở tồn tại của value investing.

  • 2023-01

    • Ngày Thần Tài: người dân xếp hàng dài tại phố vàng Trần Nhân Tông Hà Nội, cảnh sát giao thông phải điều tiết - điển hình tâm lý đám đông
    • Nhiều người xếp hàng mua vàng mà “chưa thực sự hiểu câu chuyện vàng” - hành động theo cảm xúc và đám đông
    • Người hiểu rõ mục đích (tâm linh hay đầu tư) sẽ hành động thoải mái hơn và ít bị ảnh hưởng bởi giá cao hay thấp

  • 2022-12

    • Thị trường chứng khoán 2022: nhiều nhà đầu tư bán tháo theo đám đông khiến đà giảm kéo dài
    • Chuyên gia Vndirect: thị trường down 2022 lấy đi không chỉ tiền bạc mà còn sự bình an tâm hồn của nhiều người
    • 2019-2022: tài khoản CK tăng từ 2,3 triệu lên 5 triệu (gấp đôi chỉ trong 2-3 năm); dư nợ margin từ 60.000 tỷ lên 200.000 tỷ (gấp 4)
    • Sau cú giảm 40%, nhà đầu tư cá nhân dự báo khó quay lại ồ ạt trong 2023; chỉ nhóm đầu tư dài hạn giải ngân ở vùng đáy

  • 2022-11

    • CFA số liệu: tâm lý bầy đàn chiếm 34% sai lệch quyết định đầu tư, cao hơn thiên kiến xác nhận (20%)
    • Thí nghiệm khỉ giao dịch (Michael Platt): khỉ có xu hướng làm theo con khỉ cùng khu - mua liên tục - bong bóng - mất tất cả
    • Thí nghiệm Asch (1950s): 4/5 người bố trí đưa đáp án sai → người thật đổi câu trả lời theo đám đông dù ban đầu đúng
    • Biểu hiện thực tế VN: zoom vip, phím hàng, “cổ phiếu trà đá” tăng bằng lần rồi nằm mãi - kéo F0 vào mua không cần phân tích
    • Bản năng bầy đàn có 25 triệu năm tiến hóa - khó vượt qua nếu không có kế hoạch rõ ràng

  • 2022-09

    • Thị trường chứng khoán bị dẫn dắt bởi truyền thông và media rất mạnh - ví dụ tâm lý ‘kiểu gì nó cũng sẽ lên’ và ‘đây là đáy cuối’ lan rộng trên TTCK Việt Nam
    • Phòng tránh: xây dựng quan điểm độc lập dựa trên số liệu trước khi đọc consensus của thị trường

  • 2022-08

    • Ví dụ: cổ phiếu Manchester United tăng 17% chỉ vì tin đồn Elon Musk mua - không có yếu tố cơ bản nào; Elon sau đó xác nhận là trò đùa
    • Thị trường Việt Nam: nhà đầu tư cá nhân chiếm đa số tài khoản - tâm lý bầy đàn ảnh hưởng lớn hơn thị trường phát triển

  • 2021-06

    • Thị trường 2021 được đẩy bởi chuỗi narratives: thép, ngân hàng, chứng khoán, penny, cổ phiếu ‘còn rẻ so với thế giới’
    • Truyền thông và CTCK liên tục tạo câu chuyện mới để thu hút dòng tiền F0

  • 2021-01

    • Trước phiên giảm 73 điểm: tài xế Grab mở tài khoản chứng khoán, các chuyên gia liên tục dự báo 1.500-1.800 điểm
    • Báo đài bơm 2-3 bài/ngày; tổ chức đã bán ra trong khi cá nhân vẫn mua vào
    • Tâm lý thị trường Việt Nam được đánh giá mang tính bầy đàn cao so với các thị trường phát triển

  • 2020-10

    • Sau sự kiện Trump dương tính COVID-19, thị trường bán mạnh khi tin xấu, sau đó mua lại khi tình hình ổn định - cả hai chiều đều là biểu hiện hành vi đám đông khuếch đại biến động
    • Vòng phản hồi rõ ràng: nhiều người bán → giá giảm → càng nhiều người bán tiếp; chiều ngược lại cũng tương tự
    • Thông báo giảm lãi suất NHNN tạo hứng khởi tức thì trên VN-Index; tác động tâm lý ngắn hơn tác động cơ bản vì thanh khoản ngân hàng dồi dào nhưng cho vay mới bị hạn chế bởi rủi ro nợ xấu

Backlinks